كوردى

نه‌وه‌ی نوێ و نه‌وه‌ی كۆن

باسنيوز Basnews
مصدر الخبر / باسنيوز Basnews

له‌ یادی دوو سه‌د ساڵه‌ی له‌دایكبوونی ڕۆماننووسی گه‌وره‌ی ڕووسیا، ئیڤان سیرگێی تورگینێیڤدا

دوو سه‌د ساڵ به‌ر له‌ ئێستا، له‌ 9ی مانگی ئوكتۆبه‌ری ساڵی 1818، ڕۆماننووسی گه‌وره‌ی ڕووسیا ئیڤان سیرگێی تورگینێیڤ، له‌ شاری ئۆریۆلی ڕووسیا هاته‌ دونیاوه‌. ئه‌م ڕۆماننووسە له‌ سه‌رده‌مێكدا ژیا، كه‌ له‌ ئه‌وروپا به‌گشتی و له‌ ڕووسیا به‌تایبه‌تی، سه‌ر‌ده‌می شكۆفه‌ی هونه‌ر و ئه‌ده‌بی ڕۆمان بوو.

تورگینێیڤ له‌ سه‌رده‌می بلزاك و فلۆبیر و ستاندال ژیا و هاوڕێی گیانی به‌گیانیان بوو، له‌ ڕووسیایش سه‌ر به‌ نه‌وه‌ی دۆستۆێیڤسكی (سێ ساڵ له‌و گه‌وره‌تر بوو) و تۆڵستۆی (ده‌ ساڵ له‌و گه‌وره‌تر بوو) بوو، هه‌ر بۆیه‌ له‌ ڕه‌خنه‌دا ناوی له‌گه‌ڵ ناوی ئه‌و داهێنه‌ر مه‌زنه‌ ده‌برێت، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و دوو گەورە‌ ڕۆماننووسه‌، تۆرگینێیڤ كاریگه‌رێتیی شێواز و ته‌كنیكی ڕۆمانی ڕۆژئاوا به‌ ڕۆمانه‌كانییه‌وه‌ دیاره‌.

ڕه‌خنه‌گران شێوازی نووسینی تورگینێیڤ له‌ خانه‌ی ئه‌ده‌بی ڕیالیزم پۆلین ده‌كه‌ن، شێوازی ڕیالیست به‌ یه‌كه‌م ڕۆمانییه‌وه‌ (یاداشته‌كانی ڕاوچییه‌ك) به‌ئاشكرا دیاره‌، كه‌ ڕه‌خنه‌گرانی ڕووس به‌ به‌ردی بناغە‌ی ڕۆمانی واقیعیی ڕووسی داده‌نێن.

ئه‌م پۆلینكردنه‌ وا نه‌بێت ته‌نیا ڕۆمانه‌كانی بگرێته‌وه‌، شانۆنامه‌كانیشی شقڵی ڕیالیزمیان به‌سه‌ردا زاڵه‌، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی تورگینێیڤ وه‌ك ڕۆماننووسێكی گه‌وره‌ به‌ناوبانگتره‌، بۆیه‌ وه‌ك شانۆنووس، به‌تایبه‌تی له‌ده‌ره‌وه‌ی ڕووسیادا ئه‌و ناوبانگ و سه‌نگه‌ی نییه‌.

هه‌رچه‌نده‌ شێوازی ڕیالیزمی تورگینێیڤ له‌ شانۆدا تایبه‌تمه‌ندیی خۆی هه‌یه‌، درۆ نییه‌ گه‌ر بڵێین، له‌و سه‌رده‌مه‌دا، له‌ نیوه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا، نوێ بوو، بگره‌ بێ هاوتا بوو، ڕیالیزمی ئه‌و له‌ ئه‌ده‌بی شانۆیی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا، جودا و تایبه‌ت بوو، ڕیالیزمێك كه‌ پشت به‌ ناخ و دیوی ناوه‌وه‌ی مرۆڤ ده‌به‌ستێت، جه‌خت له‌سه‌ر قووڵایی ده‌روونی كه‌سایه‌تییه‌كان ده‌كات، ناخیان ده‌كاته‌ به‌ردی بناخه‌ی پێوه‌ندیی كه‌سایه‌تییه‌كان و ئه‌و ژینگه‌یه‌ی تێیدا ڕه‌فتار ده‌نوێنن و ده‌ژین. ئه‌گه‌ر بته‌وێت ڕاستی و دروستیی ئه‌م بۆچوونه‌ت بۆ ساخ بێته‌وه‌، بگه‌ڕێوه‌ سه‌ر شانۆنامه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی (مانگێك له‌ لادێدا)، كه‌ ستانیسلاڤسكی كاری ده‌رهێنانی بۆ دەکات، ئه‌م شانۆنامه‌یه‌ سه‌ركه‌وتنێكی مه‌زنی له‌ به‌رنامه‌ی نماییشه‌كانی شانۆی هونه‌ریی مۆسكۆ تۆمار كرد.

تورگینێڤ (مانگێك له‌ لادێ)ی ساڵی 1855 نووسی، به‌ڵام بۆ یه‌كه‌م جار له‌ ساڵی 1872 نماییش كرا. شانۆنامه‌كه‌ خاڵییه‌ له‌ ڕوودای درامییانه‌ و به‌ ئه‌زموونێكی سه‌ره‌تایی بۆ شانۆی سایكۆلۆژی داده‌نرێت، شێوازه‌ی نووسینه‌كه‌ و كاردانه‌وه‌ی هێمنانه‌ی كه‌سایه‌تییه‌كان و شۆڕبوونه‌وه‌یان به‌ ناخی خۆیاندا، كه‌م تا زۆر شانۆنامه‌كانی چێخۆڤمان بیر ده‌خاته‌وه‌.

تورگینێیڤ سه‌ر به‌ ماڵباتێکی ناسراو بوو، باوكی له‌ سوپادا ئه‌فسه‌رێكی باڵا بوو، له‌ جه‌نگی دژ به‌ ناپلیۆن به‌ كرده‌وه‌ به‌شداریی كردبوو، دایكیشی سه‌ر به‌ خێزانێكی یه‌كجار ده‌وڵه‌مه‌ند بوو، پاش مردنی، زه‌وی و زارێكی زۆر و سامانێكی باشی بۆ كوڕه‌كه‌ی به‌جێ هێشت. ئه‌ویش زۆربه‌ی ژیانی له‌ ئه‌ڵمانیا و فەره‌نسا به‌سه‌ر برد، ئه‌وه‌ بوو ئه‌وه‌نده‌ی نه‌برد توانیی خۆی له‌ نێوه‌ندی ئه‌ده‌بی ئه‌وروپادا بسه‌لمێنێت، ئه‌وانیش باوه‌شیان بۆ كردەوه‌. وه‌ك ڕۆماننووس له‌ هه‌موو ڕۆماننووسانی دیكه‌ی ڕووس ناسراوتر و به‌ناوبانگتر بوو له‌ ئه‌وروپا، هۆكاری سه‌ره‌كییش ئه‌وه‌بوو، كه‌ زمانزانێكی بلیمه‌ت بوو، زمانانی ئینگلیزی و فره‌نسی و ئه‌ڵمانیی به‌باشی ده‌زانی، ماوه‌یه‌كیش خه‌ریكی فێربوونی زمان گریگی و لاتین بوو.

تورگینێیڤ چه‌ند ڕۆمانێكی زۆلا و فلۆبیر و مۆپاسان و هینری جێمسی وه‌رگێڕایه‌ سه‌ر زمانی ڕووسی.

به‌رله‌وه‌ی ڕووسیا به‌جێ بهێڵیت، به‌ بۆنه‌ی به‌خاكسپاردنی نیكۆلای گۆگۆل، تورگینێیڤ وتارێكی ڕه‌خنه‌گرانه‌ی خوێنده‌وه‌، ئه‌وه‌ بوو به‌ هه‌ژده‌ مانگ نیشته‌جێبوونی ئیجباری له‌ ماڵه‌كه‌ی خوێدا سزا درا. هۆكاری ڕاسته‌قینه‌ و شاراوه‌ی سزادانه‌كه‌ی له‌به‌ر گۆگۆل نه‌بوو، بگره‌ وه‌كوو ده‌ڵێن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ بوو ڕه‌خنه‌ی له‌ سیسته‌می كۆیلایه‌تی گرتبوو، كه‌ چۆن خاوه‌ن موڵكه‌كان، به‌ خۆیشییه‌وه‌، هه‌زاره‌ها مسكێنیان وه‌كوو كۆیله‌ ده‌چه‌وسانده‌وه‌.

ساڵی 1862 ڕۆمانی (باوكان و كوڕان)ی به‌ چاپ گه‌یاند، كه‌ مه‌زنترین شاكاری تورگینێیڤه‌، له‌ جیهانی كلاسیكی ڕۆماندا یه‌كێكه‌ له‌ شاكاره‌ جیاهه‌ڵكه‌وتووه‌كان.

باوكان و كوڕان، كێشه‌ی نێوان دوو نه‌وه‌یه‌، نه‌وه‌ی كۆن و نه‌وه‌ی نوێ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، نه‌وه‌ی نوێ كه‌ زاده‌ی بیری نێهێلستی (عه‌ده‌میه‌ت) و ئاناركیزم و سۆسیالیزمه‌، به‌رامبه‌ر به‌ بیر و باوه‌ڕی باوكان، كه‌ له‌ دیدگه‌یه‌كی پارێزگه‌رانه‌ی چه‌سپاو و كۆنه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن. تورگینێڤ كێشه‌كه‌ ده‌خاته‌ قاڵبێكی فه‌لسه‌فیی قووڵه‌وه‌، كه‌ ده‌كرێت بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ دووباره‌ ببێته‌وه‌.

ئه‌م رۆمانه‌ چه‌ند جارێك بۆ شانۆ دراماتیزه‌ كراوه‌، بابه‌ت و تیماكه‌ی كۆن نه‌بووه‌ و تاكوو ئێستاش سه‌رده‌میانه‌ و گه‌رماوگه‌رمه‌.

له‌نێوان تورگینێیڤ له‌لایه‌ك، دۆستۆێڤسكی و تۆڵستۆی له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، جۆرێك له‌ گرژی له‌ئارادا بوو، ئه‌م گرژییه‌ له‌ جیاوازیی دیدگه‌ و بۆچوونیانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی ده‌گرت. هۆكاری سه‌ره‌كیی ئه‌وه‌ بوو كه‌ تورگینێیڤ زۆربه‌ی ته‌مه‌نی خۆی له‌ ئه‌ورپادا به‌سه‌ر بردبوو، تێڕوانین و ڕوانگه‌ی گه‌لێك جیاواز بوو. ئه‌م كه‌متر باوه‌ڕی به‌ ئایین و مه‌سیحایی هه‌بوو، پێی وابوو بۆ بارودۆخی ڕووسیا باشتر ده‌بێت، گه‌ر له‌ ڕووی كولتووری و فیكری و ئه‌ده‌بی ئه‌وروپا بكرێنه‌وه‌. تورگینێیڤ پتر واقیعی بوو، باوه‌ڕی به‌ زانست پته‌و بوو.

به‌ر له‌ مردنی ساڵی 1879 زانكۆی ئۆكسفۆرد ناسناوی دكتۆرای شه‌ره‌فی به‌ تورگینێیڤ به‌خشی، هه‌رچه‌نده‌ هه‌موو ڕۆمان و چیرۆك و شانۆنامه‌كانی ده‌رباره‌ی ڕووسیان، هه‌رچه‌نده‌ پر به‌ دڵ ئه‌وینداری ڕووسیا بوو، به‌ڵام تورگینێیڤ دوور له‌ ڕووسیا، ساڵی 1883 له‌ شاری بوگیڤال له‌ فره‌نسا سه‌ری نایه‌وه‌.

 

Tu dikarî ev nûçe ji çavkaniya xwendin , Basnews

عن مصدر الخبر

باسنيوز Basnews

باسنيوز Basnews

أضف تعليقـك